sobota, 27 lutego 2010
Problemy w nazewnictwie staników i gorsetów w XVII wieku
Wiele problemów sprawia nazewnictwo pojawiające się w literaturze kostiumologicznej dotyczące ubiorów. Przytaczam kilka źródeł dotyczących gorsetów w XVII wieku.
piątek, 26 lutego 2010
Oskarowe filmy kostiumowe c.d.

Lista ciekawych kostiumowych filmów oskarowych do 1999 roku

1999: Lindy HemmingTopsy-Turvy oskar

1999 Jenny BeavanAnna and the King nominavja

1998: Sandy PowellShakespeare in Love oskar

1998 Alexandra ByrneElizabeth nominacja

1997: Deborah Lynn Scott Titanic oskar

1997 Dante FerrettiKundun nominacja

1997 Sandy PowellThe Wings of the Dove nominacja

1996: Ann RothThe English Patient oskar

1996 Ruth MyersEmma nominsacja

1996 Alexandra ByrneHamlet nominacja

1996 Janet PattersonThe Portrait of a Lady nominacja

1995: James AchesonRestoration oskar

1995 Charles Knode Braveheart nominacja

1995 Jenny Beavan and John BrightSense and Sensibility nominacja

1994: Tim Chappel and Lizzy GardinerThe Adventures of Priscilla, Queen of the Desert oskar

1994 Colleen AtwoodLittle Women nominacja

1994 Moidele BickelQueen Margot (La reine Margot) nominacja

1993: Gabriella PescucciThe Age of Innocence oskar

1993 Sandy PowellOrlando nominacja

1993 Janet Patterson The Piano nominacja

1993 Jenny Beavan and John BrightThe Remains of the Day nominacja

1993 Anna B. SheppardSchindler's List nominacja

1992: Eiko IshiokaBram Stoker's Dracula oskar

1992Jenny Beavan and John BrightHowards End nominacja

1991: Albert WolskyBugsy oskar

1991 Ruth Myers The Addams Family nominacja

1991 Anthony PowellHook nominacja

1991 Corinne JorryMadame Bovary nominacja

1990: Franca SquarciapinoCyrano de Bergerac oskar

1990 Gloria GreshamAvalon nominacja

1990 Elsa ZamparelliDances with Wolves nominacja

1990 Milena CanoneroDick Tracy nominacja

1990 Maurizio MillenottiHamlet nominacja

 

1989: Phyllis Dalton Henry V oskar

1989 Theodor PištěkValmont nominacja

1988: James AchesonDangerous Liaisons oskar

1987: James AchesonThe Last Emperor oskar

1986: Jenny Beavan and John BrightA Room with a View oskar

1985: Emi WadaRan oskar

1985: Milena CanoneroOut of Africa nominacja

1984: Theodor PistekAmadeus oskar

1984Jenny Beavan and John BrightThe Bostonians nominacja

1983: Marik VosFanny and Alexander (Fanny och Alexander) oskar

1982: Bhanu Athaiya, Madeline Jones and John MolloGandhi oskar

1981: Milena CanoneroChariots of Fire oskar

1981 Tom RandThe French Lieutenant's Woman nominacja

1977: John MolloStar Wars oskar

 

Oskarowe filmy kostiumowe

Lista ciekawych kostiumowych filmów oskarowych 2000-2009

2009 Catherine LeterrierCoco Before Chanel nominacja

2009 Monique PrudhommeThe Imaginarium of Dr. Parnassus nominacja

2008: Michael O'ConnorThe Duchess oskar

2008 Catherine MartinAustralia nominacja

2007: Alexandra ByrneElizabeth: The Golden Age oskar

2007Colleen AtwoodSweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street nominacja

2006: Milena CanoneroMarie Antoinette oskar

2006Patricia FieldThe Devil Wears Prada nominacja

2005: Colleen AtwoodMemoirs of a Geisha oskar

2005Jacqueline DurranPride & Prejudice nominacja

2005Gabriella PescucciCharlie and the Chocolate Factory nominacja

2004: Sandy PowellThe Aviator oskar

2004 Alexandra ByrneFinding Neverland nominacja

2004  Bob RingwoodTroy nominacja

2003: Ngila Dickson and Richard TaylorThe Lord of the Rings: The Return of the King oskar

2003 Dien van StraalenGirl with a Pearl Earring nominacja

2003 Ngila DicksonThe Last Samurai nominacja

2002: Colleen AtwoodChicago Oskar

2002Julie WeissFrida nominacja

2002Sandy PowellGangs of New York nominacja

2002Ann RothThe Hours nominacja

2002Anna B. SheppardThe Pianist nominacja

2001: Catherine Martin and Angus StrathieMoulin Rouge! Oskar

2001 Milena CanoneroThe Affair of the Necklace nominacja

2001Jenny BeavanGosford Park nominacja

2001Judianna MakovskyHarry Potter and the Philosopher's Stone nominacja

2001Ngila Dickson and Richard Taylor The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring nominavja

2000: Janty YatesGladiator Oskar

2000Anthony Powell102 Dalmatians nominacja

 

Moda sejmowa w XVIII wieku w Polsce - kolorystyka.

Na sejmie roku 1776 uchwalono dla posłów mundury wojewódzkie, czyli barwę ich kontuszów i żupanów, którą pozostawiono do uznania i wyboru województwom.

Na sejm w r. 1778 posłowie przybyli już w barwach przez województwa postanowionych, które były następujące: 
woj. Poznańskie: kontusz jasno szafirowy z wyłogami szkarłatnymi, żupan biały; 
woj. Gnieźnieńskie, Sieradzkie i Łęczyckie: kontusz karmazynowy, wyłogi granatowe, żupan biały; 
woj. Brzeskie-kujawskie, kontusz karmazynowy, a wyłogi i żupan granatowe; 
woj. Płockie: kontusz jasno-szafirowy, wyłogi szkarłatne, żupan barwy słomiastej; 
woj. Mazowieckie: kontusz ciemno-szafirowy, wyłogi i żupan słomiaste, guzy z literami X. M. na pamiątkę dawnej udzielności księstwa Mazowieckiego; 
woj. Krakowskie: kontusz granatowy bez wyłogów, kołnierz i żupan karmazynowy; 
woj. Sandomierskie: kontusz jasno-błękitny, wyłogi szkarłatne, żupan biały; 
woj. Kijowskie: kontusz turkusowy z wyłogami czarnemi, żupan biały; 
Ziemia Chełmska: kontusz zielony, wyłogi czarne, żupan słomiany; 
woj. Wołyńskie: kontusz zielony z kołnierzem i przyrękawkami szkarłatnymi, żupan biały; 
woj. Podolskie: kontusz majowy czyli papuzi, wyłogi czarne, żupan biały; 
woj. Lubelskie: kontusz szkarłatny, wyłogi zielone, żupan biały;
woj. Podlaskie: kontusz szafirowy, wyłogi karmazynowe, żupan biały; 
woj. Wileńskie: kontusz granatowy, wyłogi i żupan karmazynowe; 
woj. Trockie: kontusz szkarłatny, wyłogi zielone, żupan biały; 
księstwo Żmudzkie: kontusz szkarłatny, wyłogi niebieskie, żupan biały; 
woj. Smoleńskie: kontusz karmazynowy, wyłogi i żupan granatowe, 
woj. Nowogródzkie: kontusz szkarłatny, żupan i wyłogi czarne;
woj. Brzeskie-litewskie: kontusz szafirowy, wyłogi karmazynowe, żupan i pas biały; 
woj. Nowogródzkie: kontusz szkarłatny, żupan i wyłogi czarne; 
księstwo Inflanckie: kontusz niebieski, wyłogi czarne aksamitne, żupan biały. 
woj. Mińskie:
kontusz karmazynowy, żupan i wyłogi granatowe.

Do powyższych mundurów szlachta, jako do stanu rycerskiego należąca, przydała sobie po jednej lub po dwie szlify złote lub srebrne. Uchwała jednak sejmowa z r. 1780 uznała to za niewłaściwe, jako do oznak stopni wojskowych należące i używanie szlif przy mundurach wojewódzkich zniosła. Sasi za Augustów używali kokardy białej, Kościuszko w r. 1794 nosił tylko kokardę białą. Za Księstwa Warszawskiego sejm, zawiązany w konfederację jeneralną r. 1812, uznał kolory: amarantowy i granatowy - za narodowe.

Żupan, wyraz bardzo dawny, miał dwa oddzielne w języku staropolskim znaczenia. Naruszewicz powiada, że żupanami Czesi, Polacy i inni Słowianie panów krajowych zwali. Kronika czeska z r. 1109 zaświadcza, że nazwę taką dawano w Czechach urzędnikom. Twierdzą niektórzy, że w bardzo dawnych czasach szlachta w Polsce nosiła nazwę żupanów. Adam z Bremy nazywa żupanami królików Letowskich. Jednem słowem żupan oznaczał człowieka możnego, dygnitarza, a wyraz dzisiejszy pan jest tylko skróceniem żupana. Skrócenie to atoli nie jest także wytworem ostatnich wieków, bo już w dokumencie z r. 1257 znajdujemy: „Thomas qui dicitur Staripan”. U innych plemion słowiańskich żupanami nazywano: sędziów, starostów, wójtów, sołtysów i tym podobnych zwierzchników. Muchliński wywodzi wyraz żupan z tureckiego zubun i zibun, z tatarskiego czupkan, oznaczających suknię długą. Wywód to błędny, boć już w dokumentach polskich mamy pod r. 1239 supanum czyli żupana. Nazwa pochodzi z łacińskiego wyrazu jupa, oznaczającego w średnich wiekach suknię możniejszych ludzi, długą, dostatnią. Z nazwy jupa powstało niemieckie joppe, a polskie jupka, żupan, żupica, przez zamianę j na ż, jak w nazwie judeus na żyd. Nazwa dygnitarska żupan była niegdyś w Polsce bardzo rozpowszechniona. Żona żupana zwała się „żupani”, a wyraz ten przyjęli od Polaków Prusowie, u których oznaczał on panią domu. Słowo „żupani” w języku pruskim i litewskim – jak mówi Brückner – przyjęło się od polskiego wtedy, gdy „żupaniom” jeszcze po grodach i kasztelanjach się kłaniano. Znaczenie żupy jako ziemicy i żupana jako jej zwierzchnika, starosty, zmienia się na rodzaj daniny i pobierającego takową urzędnika. Obok zupanus pojawia się i zuparius. Gdy dalej żupy i żupników (jak mówi Brückner) ograniczono do beneficjów i urzędów solnych, zuparius czyli po polsku żupca schodzi na małego urzędnika sądowego, jak to widzimy w ustawie mazowieckiej z r. 1406. U Czechów żupan w znaczeniu wysokiego dygnitarza figuruje w dokumentach tylko w przeciągu XIII wieku. Suknia męska, zwana przez Polaków żupanem, jako strój dawnych żupanów, była długą, z wązkimi rękawami, bez rozporu z tyłu, w pasie przy biodrach ku tyłowi fałdowana, zapinana z przodu pod szyję na gęste haftki lub kostki i pętelki. Po żupanie opasywano się pasem. Gdy pod koniec XVI w. upowszechnił się w narodzie kontusz, nie zarzucono starodawnego żupana, ale kontusz przywdziano na żupan. Odtąd pasem zaczęto się opasywać po kontuszu, a żupany sukienne zamieniono w stroju świątecznym na lżejsze jedwabne, kolor czapki stosując do żupana. Latem szlachta, dworzanie i mieszczanie nosili żupany białe dymowe lub płócienne, tasiemką wązką w ząbki około kołnierza i na przedniem licu od szyi do pasa oszyte. Kitowicz powiada, że za czasów saskich szlachta stroiła dziatwę swoją w żupany bławatne i kontusze sukienne z rękawami od ramion rozciętymi, w tyle na krzyż pod pas założonymi. Kontusze i żupany sukienne bramowali Polacy sznurkami jedwabnymi takiegoż koloru, jakiego był kontusz i żupan, albo też srebrnymi i złotymi; w kontuszach najwięcej używali ciemnych kolorów. Mieszczanie pomniejszych miast nosili żupany żółtogorące, łyczakowe; a że ta materja, atłasowi podobna, robi się z włókien, czyli łyków konopnych, dla tego mieszczan nazywano pospolicie łyczkami. Szlachtę zaś od żupana karmazynowego, najczęściej noszonego, karmazynami. Lud polski zachował najdłużej krój dawnej sukni narodowej, którą niegdyś przejął od szlachty, a w niektórych okolicach kraju dotąd kapotę długą, z tyłu drobno fałdowaną, bez rozporu, dawniej z „potrzebami” na piersiach, w stanie opasywaną pasem wełnianym domowej roboty nazywa żupanem. Żupan tedy, pas i opończa były najdawniejszym strojem narodowym. Co do barw, to stanowczo można twierdzić, iż 3 były najdawniejsze i najwięcej upowszechnione. Z białego lnianego płótna noszono żupany białe, zwłaszcza latem. W takich chodziła i szlachta można na wsi w dni powszednie a lud chodzi dotąd w wielu okolicach Lubelskiego i Galicyi, robiąc także i z wełny białe sukmany krakowskie. Drugą barwą był szary naturalny kolor wełny z owiec polskich, z której robiono wszystkie samodziały domowe, zwłaszcza na ubiory cieplejsze. Trzecim kolorem był karmazyn, czerwień, jako narodowa barwa szlachty, t. j. rycerstwa polskiego, barwa krwi, którą mieli obowiązek przelewać w obronie swej ziemi. Ponieważ najliczniejszą w Polsce szlachtę ubogą nie stać było na dostojeństwo
karmazynu, musiała zatem pozostać przy tradycyjnej szarej wełnie i stąd „szaraczkami” była zwana. Kiedy zaczęto sprowadzać przeróżne tkaniny z zachodniej Europy, upowszechniła się w Polsce pstrocizna, zwłaszcza w ubiorach mieszczańskich, w których przeważał kolor żółty (od używanego do farby łyka olszowego). Przez wiejskich znów mieszkańców najwięcej został upodobany kolor błękitny, tak że w wielu okolicach Krakowskiego, Wielopolski i Mazowsza lud cały chodził jeszcze niedawno w żupanach „granatowych”. Polacy w noszeniu droższych sukni byli bardzo oszczędni, aby więc nie splamić żupana, noszono zasłaniającą piersi z takiej samej materyi zakładkę, zwaną „bluzgierem”. Żupany aż do czasów saskich były u koroniarzy całkowite z jednej materyi. Litwini – powiada Kitowicz – tył żupana przez oszczędność robili z płótna, choćby do najbogatszego żupana. Musimy tu jednak uzupełnić Kitowicza, że nietylko Litwini. Wiemy z tradycyi, że noszono takie żupany i w Koronie. Przechowuje się np. w zbiorze p. Bogusława Kraszewskiego w Kuplinie żupan jego pradziada po kądzieli, Wincentego Rulikowskiego, kasztelana bełskiego. Rysunek tu dołączony przesłał nam p. Kraszewski z takim opisem: „Żupan jest atłasowy, jasno-żółty. Plecy i podbicie przodu, kołnierza i rękawów są z tkaniny półwełnianej w paski bronzowo-czerwone. Kołnierz się zapina na 4, a przód na 10 pętliczek ze sznurka jedwabnego tejże barwy co żupan. Plecy od kołnierza do stanu są rozcięte i zawiązywane na tasiemki; kołnierz również z tyłu rozcięty i na tasiemkę związywany. Rękawy wązkie z mankietem odwiniętym, obcisłym, zapinającym się na 5 haftek. Spódnica żupana jest bardzo szeroka, tak że układa się z tyłu w mnóstwo fałdów. Na każdym boku jest kieszeń”.


Kontusz był suknią rozpowszechnioną na Wschodzie jako ubiór honorowy najwyższych dostojników. Sułtanowie tureccy za czyny wojenne dawali chanom krymskim kontusze ponsowe ze złotymi guzami. Polacy w walkach zwycięskich zdobywali kontusze na starszyźnie tatarskiej i tureckiej w XVI w. i ze zwykłą w takich razach dumą zwycięzców, pyszniących się trofeami, zaczęli je przywdziewać na polskie żupany. Pas, którym opasywali żupan, przenieśli na wierzch kontusza, a od czasu bliższych stosunków z przepychem Wschodu pas ten stał się sutszy i bogatszy. W XVI w. wiele nazw odzieży zapożyczono od Węgrów a pomiędzy innemi i kontusz, z węgierskiego köntös, suknia, jak twierdzi Brückner. Tym sposobem kontusz, lubo pierwotnie wschodni, ale w Polsce innym krojem niż na Wschodzie noszony, w połączeniu z odwiecznym żupanem, stał się za Zygmunta III powszechnym i uroczystym ubiorem narodowym. Królewicz Władysław miał upodobanie do żupana i kontusza, ale wzbronił synowi noszenia ubioru narodowego Zygmunt III, pierwszy z królów polskich, który ściśle przestrzegał etykiety dworskiej i strojów przyjętych na dworach monarszych w Europie. Pierwszym i ostatnim królem, który zawsze chadzał w kontuszu, był Jan III. Nadworny jego lekarz O’connor w pamiętniku swoim pisze: „Sobieski ojczysty zwykł nosić ubiór i ten od innych europejskich ubiorów różnym jest i nierównie od innych poważniejszym.” Wielki bohater w dniu bitwy pod Wiedniem, jak twierdzi w swoim djarjuszu dworzanin jego Dyakowski, miał na sobie kontusz grodeturowy (materja jedwabna). Wesp. Kochowski podaje, że Sobieski pod Wiedniem (może wjeżdżając do miasta) ubrany był w kontusz sukienny niebieski i żupan jedwabny biały. Zarzucanie wylotów na plecy było przywilejem osób poważniejszych. Młodzież, dzieci i słudzy nie śmieli ich tak nosić. Gdy w sporze jakim Polak zakręcił wąsa i rękawy u kontusza zarzucił, okazywał przez to, że gotów do korda. Kontusz ceglasty, pupkami sobolowemi podszyty, w 1653 r. Katarzyna Dydyńska z Lipowca zapisuje bratu swemu Sewerynowi. Kontusik zaś kobiecy kunami podbity z pasamonem złotym w kratkę – siostrze Ewie. Kontusze nosili zarówno mieszczanie jak szlachta, ale dla jednych i drugich był to tylko strój świąteczny, a nie ubiór codzienny, którym pozostał odwieczny żupan. Za Augusta II Sasa najulubieńszym mieszczan ubiorem były perłowe kontusze, czerwone żupany i pasy lite lub jedwabne. Wówczas to Czartoryscy, Lubomirscy i kilku innych panów zamienili kontusze na strój cudzoziemski, ale na koronacyi Augusta III wszyscy jeszcze magnaci byli w stroju polskim, dopiero gdy August III powrócił do stroju niemieckiego, panowie także rzucili się za nim do niemczyzny. Odtąd na zjazdach publicznych przedstawiały się oczom dwa narody: polski i niemiecki. Szlachta ubierała się jeszcze wszystka i dzieci swoje po polsku. Za Augusta III poczęli Polacy używać kontuszów bławatnych i kamlotowych i do czapek wierzchów materjalnych tegoż koloru, co żupan. Kontusze i żupany sukienne bramowano sznurkami jedwabnymi tegoż koloru, jakiego był żupan i kontusz, albo też srebrnymi i złotymi. Ubożsi mieszczanie nosili żupany żółte łyczakowe z włókien czyli łyków konopnych i dlatego przezywani byli łykami, łyczakami. Chłopców na święto i do gości strojono w żupanik bławatny i kontusik sukienny, który miał rękawy od ramion rozcinane i w tyle na krzyż pod pas założone. Posłowie sejmowi przyjęli w r. 1776 kontusz za mundur województw z przepisanemi barwami (ob. Barwy). W Królestwie kongresowem posłowie na sejmach, sejmikach i niektórzy sędziowie do r. 1831 w kontuszach zasiadali. Starsi cechów warszawskich przywdziewali kontusze na święta i procesje uroczyste, a zwłaszcza Bożego Ciała do r. 1845. Kontusik z wylotami bywał także strojem Polek. Trącenie zarzucanym wylotem kogoś, stojącego w tyle, uważano za zniewagę. Gdy raz książę Radziwiłł „Panie kochanku” wylotem uderzył niby mimowolnie księcia prymasa, brata Stanisława Augusta, a ktoś z obecnych ostrzegł go, co uczynił, Radziwiłł, niecierpiący Poniatowskich, odrzekł: „Nic, panie kochanku, ja tak chciałem.” Mamy stare przysłowia: 1) Choć bez kontusza, ale dzielna dusza, 2) Hulaj dusza bez kontusza, 3) Kontusz bez rękawa, gorsza bez dachu chałupa.


Na podstawie Encyklopedii Staropolskiej Zygmunta Glogera